Plato was er niet blij mee. In de Phaedrus laat hij Socrates een Egyptische legende vertellen over de uitvinding van het schrift. De god Thoth presenteert zijn uitvinding aan koning Thamus als een geschenk: een middel om het geheugen te versterken en de wijsheid te verspreiden. De koning is niet onder de indruk. Het schrift, zegt hij, zal het geheugen juist verzwakken — want wie op papier vertrouwt, oefent zijn eigen geheugen niet langer. Het is een hulpmiddel voor herinnering, niet voor het herinneren zelf.
Plato had gelijk. Het schrift veranderde het geheugen. De mensen die voor de uitvinding van het alfabet leefden, bezaten een mnemonisch vermogen dat wij ons nauwelijks kunnen voorstellen. Homerische barden reciteerden epossen van tienduizenden verzen uit het hoofd, met een precisie die modern onderzoek heeft bevestigd. Die vaardigheid verdween grotendeels toen het schrift haar overnam.
Maar Plato miste iets. Iets groots.
Het schrift verplaatste een cognitieve functie van het biologische geheugen naar een extern medium en daardoor maakte het iets mogelijk wat het biologische geheugen nooit had gekund. Filosofie. Wetenschap. Recht. Literatuur. De accumulatie van kennis over generaties. Al de rijkdom van de beschaving die Plato zelf belichaamde, was alleen mogelijk omdat zijn voorgangers waren begonnen de wereld buiten het hoofd te schrijven.
De geest was al buiten de schedel getreden. En de wereld was daarna nooit meer dezelfde.
Dit patroon herhaalt zich keer op keer in de geschiedenis van het denken. De abacus verplaatst berekening naar de vingers en het telraam. De klok verplaatst tijdwaarneming naar een wijzerplaat. De landkaart verplaatst ruimtelijk inzicht naar papier. Het woordenboek verplaatst taalkennis naar een boek op de plank. De rekenmachine verplaatst rekenen naar een apparaat.
Elke keer gaat er iets verloren, een vaardigheid, een oefening, een interne capaciteit. En elke keer ontstaat er iets nieuws dat zonder de verplaatsing ondenkbaar was.
De geest is niet kleiner geworden door deze uitbreidingen. Hij is groter geworden. Complexer. Rijker in mogelijkheden. Maar hij zit niet meer alleen in het hoofd.
Uit hoofdstuk 1. De grens die nooit bestond
van ‘Wat de Handen Weten’ [mijn derde boek: in wording]
